Esperanta Ligilo
Oficiala organo de Ligo Internacia de Blindaj
Esperantistoj
numero 4 - Aprilo 2023
Enhavtabelo
Atentigo de la redaktinto.
Kristnaska nokto (fabelo).
Ritmo (en poezio).
Nekredeble, kaj tamen vere.
Pri la sagaca cxino Afanti.
Al rozpetalo trovita sur la vojo (poemo).
Stenografia pagxo (cxi tie forlasita).
Atentigo de la redaktinto
Cxi-sube mi prezentas fabelon
verkitan de fama Esperantisto antaux pli ol 115 jaroj. Atentu, kiel nia lingvo
aspektis komence de la dudeka jarcento en la verkoj de niaj pioniroj.
Kristnaska nokto
Fabelo
Supre sur la Alpaj altajxoj, cxe
la nudaj rigidigxintaj montaroj, malgxoje fluadas la vintro. Dum longaj
monatoj, la tero restas kovrita de negxo, kaj cxio malaperas sub gxia blindige
blanka sxutajxo, kiu formortigas cxiujn vivajn estajxojn. La montaj krutajxoj
fiere enprofundigxas en senviva, timiga silentado, sekigxas torentoj kaj
kovrigxas per glacioj. En la vilagxeto, homoj kaj bestoj trankvile kunvivadas
en la kajutoj (*), kie cxiam brulanta fajro dissendas iom da fumo kaj varmo.
Pri vivo ekstera nur sciigas malofte alvenanta leteristo, kaj kontraux la
mizeroj kaj prizorgoj, kiuj naskigxas en la mondo malsupra, sxirmas la
izolulojn amasoj de negxo kaj teruraj profundegajxoj, kien engxemas la vento.
Plej ofte, superkovras la dezertajn vastajxojn densa, seka, malvarma nebulego,
kiu gxisvenas la domojn kaj ellekas la fumojn malrapide flugantajn el la
tegmentoj.
Sed ne cxiam dauxras tia
malgxojeco. Iafoje, sunradio pli brila ol ora somersuno, pli dolcxa ol dia
rigardo, forpelas grizajxon, kaj enportas regxojon en la dometojn, dum, super
la ebenajxoj, cxe la malproksimaj, profunde kusxantaj homejoj, cxion rigidigas
la nevenkebla premado de l' vintra sezono.
Malgxoje, trankvile, pasadas la
vivo sur la Alpaj altajxoj. La tieularo estas fortika, brava, pacienca; la akra
malvarmo, kiu tie-supre regxadas dum ses monatoj en jaro, fortigis la rason,
gxin kutimigis al tiu sxajne mizera vivado; kaj la vintro estas por la montanoj
la plej bona kaj kara sezono, cxar, nur dum gxia dauxrado, ili estas ree
liberaj. Somere, ilin konfuzis fremduloj, ilian landon trapasadis bandoj de
turistoj, la monton malpie, sentime esploradis homoj nekonataj; sed, nun, dum
la vintraj tagoj, la monton ili denove posedas; gxi refarigxas ilia mem
proprajxo; sole ili konas gxiajn sovagxajn profundegajxojn, gxiajn blankajn,
puregajn negxkampojn, gxiajn minacajn furiozojn, gxian ensorcxan cxarmon, kiu
iafoje kaptas mizerajn vagantojn kaj ilin perfideme tiras al morto.
Dum la vesperoj, la familianoj
arigxas en la kuirejo de la kajuto, cxirkaux la tablo, kaj dormeme auxskultas
rakontojn, dum ilin nekontrauxstareble allogas la litoj, kie varme estos al la
homoj.
Malgxoje, trankvile fluadas la
vesperoj sur la nudaj altajxoj..., kaj pri la bruado en la urboj, pri la movado
de la cetera homaro, neniu precize scias, neniu klare pensas, cxar cxiam sama,
de la fortikaj malnovaj prapatroj gxis la fortikaj junaj nepoj, forpasis la
vivado; kaj cxiam samaj estis la vesperoj, meze de l' negxa naturo, en la
malgranda kuirejo, kie ronketas la fajro.
Sed, kiam proksimigxas la
jarfino, iom da movado, iomete da bruado naskigxas cxe la kajutoj. Baldaux
okazos Kristnasko! Baldaux cxirkaux tablo, najbaroj kunvenos, gxoje festenos,
kunridos, kunkantos, kaj estos rakontataj belaj historioj pri la pasintaj
$Kristnaskoj, dum la gefiancxoj kisos sin unu la alian, dum la maljunuloj
trankvile disrevos pri la estintaj jaroj. Tage, la geknaboj iras en la arbarojn
por dehaki la abion, kaj vespere, la kunvenintaj familioj gxin ekbruligos, dum,
tre malproksime, cxe la profundajxoj, kie sin movas la ceteraj homoj, eksonos
la ĥoroj, kaj ekbrilos miloj da lumetoj por festi la naskigxon de Kristo.
gxuste tiun tagmezon dekok-jara
junulino sola pasxadis tra la arbaro.Antaux kelkaj horoj, jxus diris al sxi la
patro: Manjo, iru en la arbaron kaj deportu la abion; gxi jam estas dehakita.
sxi do iris, gxoja pro tiu
festo, ne nur cxar vespere cxeestos sxia fiancxo, sed ankaux cxar okazos ia
sxangxeto en la unutona, senlime sama vivado de l'domanoj.
Dormis la tero sub dika negxa
sternajxo, en kiun tiel malfacile internigxis
la piedo, kiel en sxtonan muron.
Reĝadis profunda,
malgajiga silentado; forflugintaj estis cxiuj vivaj estajxetoj, cxiuj
mallauxtaj bruetoj, kiuj somere gxojigadis la arbaron. Oni nur vidis la longajn
skeletojn de la abioj, kiuj cxi tie kaj tie metis malhelan koloron sur la
blankan, puregan, unutonan naturon. Sed pri la koloreco de l. cxirkauxajxo ne
atentis Manjo, cxar tion sxi cxiam vidis; laux sxi, la vintro estas la sole
bona sezono, dum kiu izolaj estas la arbaroj kaj senhomaj la sovagxaj altajxoj.
sxi sxatis solecon; neniu el la ordinaraj timigiloj al la urbanoj sxin kaptis.
La arbaron neniam timas la cxi supruloj, cxar, en gxi, ili laboradis de la frua
agxo, kaj la malvarmo, kaj la frosto, kaj la prujno kvazaux rebrilas en ilia
animo, tiel ke sen tiaj maldolcxajxoj ili malfacile elportus la vivon.
Vojirante, Manjo iomete pensis
pri la vespera festo, gaje, simple nur tial, ke tiu cxi festo estas gxojiga kaj
bonporta. Sxi ja lernis, ke en tiu vespero, ie, tre malproksime, al la homoj
naskigxis Savonto, pri kies vivo sxi bone sciis; tion sxi tre kredis, sed tio
estis tiel enradikigita en sxi, ke la penso pri gxi estis tute senutila. Sxi do
preferis sin okupi per tute nespiritaj aferoj: kiajn novajxojn pri la valanoj
alportos la fiancxo, kion al sxi donacos la patro, kiu venos cxe la festenon.
Dume, tiel pripensante, sxi alvenis al la loko, kie kusxas la jam dehakita
abieto. Brave sxi sxargxis per gxi siajn sxultrojn kaj tuj foriris, cxar jam
ekvesperigxis, kaj la vojo al la domo estis malfacila kaj longa.
Terura, akra, senkompata
malvarmo reĝadis, sed pri gxi sxi estis suficxe sperta; tamen, sxin iom
timigis la densa nebulego, kiu, cxe l' vesperigxo, pliakrigxas en la arbaroj.
La pala lumo, kiu tra la nebula
vualo, gxispenetradis la arbajn densejojn, netakseble klinigxis al la
horizonto; timema, senbrila rugxajxo aperis cxe la sunkusxigxo, kaj, laux la
pliblovo de l' vento, sxi tre bone sentis, ke venas vespero. Kaj sxi rapide
iradis, cxiam kaptita de la penso pri la baldauxa festeto, pri Kristnasko, kiu
en la sama horo, kunigadas cxiujn frato-homojn por festi tutmondan gxojon.
Sxi portis la abieton sur la
sxultroj, sed, cxar densigxis mallumo kaj sxian pasxadon malhelpis la trunkoj,
sxi decidis demeti la arbeton kaj gxin treni. La cxielon oni jam ne vidis;
super la cxirkauxa naturo nagxadis noktombroj kaj tute malheligxis la vojo.
Malvarmigaj blovoj aljxetigxadis laux la aleoj; de la brancxoj pendis glacieroj,
kaj la trunkojn cxirkauxis prujno. Sur la malmola negxo glitis la piedoj, kaj
sxi estis devigata iri malpli rapide. Maltrankvileco sxin konfuzetis, tiom pli
ke, tra la nebulego, sxi ne povis scii, cxu sxi iras laux la gxusta vojo, aux
cxu sxi eraras. Tamen, sxi konfidis al la kutimo. Jam de la frua infaneco, sxi
tien venadis kun la patro kaj la fratoj, en tiu sama tago por dehaki la
kristnaskan abieton. Sed, tiun jaron, sxi ja volis iri tute sola. Baldaux sxi
estos matura virino,
edzino, kaj tial estas necese, ke edzino estu kuragxa, kaj sxin timigu
nek ventego, nek malvarmo. Tie supre, vivo estas batalado, sencxesa eterna
batalado kontraux naturo tiel fiera kaj sovagxa, ke gxi ne toleras la
kunvivadon de aliaj vivemaj estajxoj, kaj la braveco estas, ecx por la virinoj,
io natura, necesa, pri kiu neniu fanfaronas.
... Envenis nokto, terure
malhela nokto, dum kiu pliigxadis la frosto kaj plifuriozis la negxaj blovegoj,
kiuj, de tempo al tempo, mugxadis de la montaj suproj. El la tero, aux el la brancxaro
de abio, iafoje levigxis ventoturnigxoj, pelataj de l' vento, kaj cxiuflanke
disflugis negxeroj, tiel multnombraj, ke la vagantino fermis la okulojn pro
timo. Bruon oni ja ne auxdis. Iafoje, brancxo, tro peze sxargxita, ellasis
negxan pecon, kiu mallauxte
defaletis teren.
Manjo tre timis, ke sxi
devojigxis; tia ideo sxin ekdoloris, cxar jxus sxin kaptis la penso pri nokta
restado en tiu izolejo, tra tiu akra malvarmego, meze de l. venta batado, kaj,
plie, dum kristnaska vespero, kiam cxio brilas de gajeco, kiam la plej
malgxojemajn okulojn lumigas radio de espero.... Tio ja ne povis esti. sxi
cxirkauxrigardis, palpis la trunkojn per siaj duonfrostitaj manoj, faris
kelkajn pasxojn al cxiuj direktoj por vidi, cxu sxi staras sur la gxusta vojo.
Sed la signojn pri la vojeto surkovris novaj negxamasoj, kaj pro la
nepenetrebleco de l' nebulego sxi ne estis kapabla gxin retrovi. sxi tre bone
konsciis, ke sxi devojigxis, kaj tiam, nevenkebla timo sxin kaptis. Kion sxi
faros por retrovi la domon, kiel sxi, tra tiu terura malhelajxo, povos rekoni
la vojon, kunporti la abieton gxustatempe por festi Kristnaskon? Cxirkauxe sxi
palpis la arbojn, sed sxiaj fingroj nur sentis delikatajn glacieretojn, kiuj
rompetigxis cxe sxia tusxo; plie, sxin treege doloris la piedoj. La malvarmo,
la tiel senkompata malvarmo, sxin iom post iom penetradis, perfideme,
singardeme, kvazaux ensorcxisto. sxi volis krii, sed sxia krio ne trafis trans
kelkaj arboj; kaj al kio efikas krio de junulineto, en mezo de arbaro
ombroplena? Senkuragxa sxi ne volis esti, kaj sxi peneme remarsxis ankoraux
irante la abieton, cxar sxi esperis, ke tre baldaux sxi eliros el la arbaro kaj
retrovos signojn pri la gxusta vojo. Certe mokus sxin cxiuj, kaj sxin
mallauxdus, se sxi ne kunportus la abieton kaj pro sxia neatenteco malsukcesus
la festo. Tiu cxi penso, pli ol la ideo pri sxia sorto, sxin doloris. Sxi
antauxeniris kun granda malfacileco; cxe cxiu pasxo, sxi aljxetigxis kontraux la
trunkojn; la piedojn pezigis malvarmego; kiam sxi haltis, sxajnis al sxi, ke
sxi tuj mortos pro la piedoj glaciigxantaj; tial sxi marsxis lauxeble, konservante
la esperon, ke sxi baldaux eliros, ke tuj ekmontrigxos la gxusta vojo kaj
rapide sxin kondukos hejmen, kie sxin atendas multo da homoj por kunfesti
Kristnaskon. Siajn fingrojn kvazaux ferigxintajn sxi jam ne sentis, sed ili
ankoraux energie tenadis la abieton, kaj pri tio sxi jam ne precize konsciis.
Nur unu penso sxin konstante elokupadis: en tiu nuna horo, kunvenas homoj en la
kuirejon, kaj trinkas kunparolante, kaj maltrankvile rigardas la patro tra la
pordo, cxu sxi tuj alvenos, kial sxi ankoraux ne estas tie.... Ha! sxi volas nepre eliri. Tuj sxi per sia
propra volo retrovos la vojeton. Kaj ree sxi plirapidigxis, ree sxi faletis sur
la glitiga tero, ree sxian pasxadon baradis la senlimaj rangoj de trunkoj. sxi
sentis, ke sxia elspiro frostigxas cxe la lipoj, ke io terura detrancxas sxiajn
piedojn kaj perforte volas ilin ligi al la tero. Strecxigxas sxiaj nervoj de
junulino, de brava, sentima virino montana, difinita por la vivado batala
kontraux naturo. Iafoje, sxi disrigardas, sed tiam sxia timo farigxas pli
granda. Sxajnas, kvazaux nekonataj estajxoj sxin atentus, kvazaux io malvarma
sxin kaptus kaj senbrue detirus, por ke sxi ne rapidu antauxen. Kaj antauxen
sxi ankoraux volis iri; alia vigla forto sxin pusxadis, kaj tiun potencon sxi
obeis, cxar sxi sciis, ke ie, eble tute proksime, eble tute malproksime, estas
la celo, ke momenta senmovado por sxi estos mortiga.
... Noktigxis, tute noktigxis en
la arbaro, kaj, en tiu horo, la domon sendube forlasis cxiuj invititoj por
esplori, kial sxi ne venis. Kaj baldaux ili sxin trovos, kaj sxi honteme reiros
al la kajuto, malsukcesiginte la feston, kvazaux malsagxa knabineto. Jes, tre
baldaux ili venos, kaj tra la densajxo eksonos vocxoj amataj kaj paroloj
konsolaj; sxi tuj reiros; la festo malsukcesos, kaj pro tio sxi emas plori. La
antauxan jaron en la sama tempo, gxojis la festeneto en la kuirejo, sxercis la
viroj, babilis la virinoj, kaj brilis la lumetoj sur la brancxoj. Nun, sxi
mizere eraradas tra la arbaro, sen ia radio de lumo. sxin ja lacigis la
marsxado; terure sxin doloris la piedoj, sed malgraux ilia malvarmeco, sxi
sentis, ke vivo ankoraux fluadas en ili, ke la dangxero ankoraux ne minacas
sxin. Kontrauxe, la fingroj estis rigidaj, alfiksitaj al la abieto per frosto,
kaj sxian tutan korpon skuetis frostotremo pro timo kaj malvarmego. Sxi haltis,
auxŭskultante, cxu ne venos iu familiano, cxu la teruran cxirkauxan
silentecon tuj ne finos homa vocxo, vorto de espero. Tamen, sxiajn orelojn ne
atingis ia bruo. La senlima, eterna, morta silentado sxin cxirkauxadis; nur
vento gxemegis, kaj negxo defalis teren. Kaj, jen sxi rememoras pri versajxo
iam lernita en la lernejo, kiam sxi estis malgranda knabino. En gxi oni parolis
pri patro kun infano rapidantaj tra arbaro, kaj la infanon, oni diris, allogis
regxo per dolcxaj paroloj, kaj la infano mortis. Kontrauxvole, sxi rememoras la
tutan versajxon: "Rajdas nokte tra la vento'@
Unu patro kun infano,@ Knabon havas li en brakoj,@ Premas ame, varme
tenas." Kaj kvazaux en songxo,
reflugas al sxia kapo cxiuj versoj, gxis la lasta: "Tre rapide rajdas
patro,@ Mortigxantan filon tenas,@ Li kun peno hejmen venas,@ Jam en brakoj
mortis knabo." Tion sxi ofte deklamis kaj gxuste, kiam sxi estis tute juna,
dum kristnaska vespero, antaux cxiuj kunvenintaj genajbaroj. Kaj sxian unutonan
deklamadon sekvis multo da lauxdoj kaj brua aplauxdado. Pri aliaj infanaj
mirrakontoj sxi ankaux rememoras. La Regxo de l' Malvarmo loĝadas, laux la
enlanduloj, en la plej densa loko de la arbaro; kaj, ofte, dum la vintraj
tagoj, li forlasas sian regxolandon, kaj, vestita per tute blanka vestajxo, li
restas cxe ia nekonata angulo, kaj, per dolcxaj, trompemaj vortoj
nekontrauxstareble delogadas al sia logxejo la mizerajn vagantojn, kies korpon
li ennegxigas gxis la veno de l. somero. Manjo tre bone scias, ke tia Regxo
estas nur timigilo al la neobeemaj infanoj, sed, nuntempe, vero kaj malvero
kunmiksigxadas en sxia deliranta kapo, kaj, cxe cxiu pasxo, sxi tre timas, ke
tuj aperos al sxi la blankaRegxo.
Ne! pri tiaj aferoj, sxi ne
devas pensi. Sxi ja ne estus inda edzino, se sxin timigus tiaj sensencaj
rakontoj. Kaj sxi rekuragxas, provas antauxenpasxi, ne rapide, singardeme, nur
por sin movi, por ke ne frostigxu sxiaj piedoj, cxar iu familiano baldaux venos
kaj sxin kunportos al la varma lito.
Aliaj realaj okazintajxoj sxin okupas.
Iu prapatro iam restis tutan nokton en arbaro kaj sencxese marsxadis, por ke la
kapo ne frostigxu, kaj dum la tuta sekvanta tago, li eraradis, tra la nebulego,
gxis oni lin retrovis, mortantan de malvarmo kaj malsato. Oni ankaux ofte
rakontis en la vesperaj kunvenoj pri iu maljunulino, vilagxa sorcxistino, kiu
nokte perdigxis en arbaro kaj estis retrovita nur multajn monatojn poste,
enfosita en negxa kavajxo. Sed pri sxi la tieulinoj diris, ke tia morto estis
justa revengxo de Dio, cxar iam, laux la komuna opinio, la nomita sorcxistino
ensorcxis junulinon, kiu venis dehaki la kristnaskan abion. Manjo timas, ke sxi
estas sur la sama vojo kiel la malbona maljunulino, kaj, kvankam, laux la diro
de la vilagxaj instruituloj, la fantomoj tute ne ekzistas, al sxi tamen
sxajnas, ke tuj aperos la korpo de la mortinta sorcxistino, aux la blanka
mantelo de la Regxo de l. Malvarmo.
... Kaj nun tute ne doloras sxin
la piedoj, cxar sxi jam ne sentas, ke ili estas; la abieton sxi ne forlasis,
cxar sxi pri gxi jam ne pensas. Iafoje sxi provas ekrezoni, rememori la
direktojn, laux kiuj sxi devas iri, sed tia pripenso alkondukas sxin al pli
mizera konkludo rilate al sxia estanta sorto.
Sxian bravecon iom post iom
cxesigas lacigxo kaj malvarmego. cxe cxiuj kelkaj pasxoj, sxi haltas, jxuras,
ke sxi ne iros pli malproksimen, auxskultas, cxu ne lauxtigxas ia brueto, cxu
ne aperas la savontoj. Sed, ja nenio.... Kaj sxi senesperigxas, sidigxas sur
trunketon, ellasas malgxojajn larmojn, atendas gxis venos aux morto aux
savo.....
Jen, en cxiuj lokoj de l' tero,
gxojas la festo de ristnasko. Tiun feston sxi iam vidis en la urbeto sur la
ebenajxo, kaj tie gxi estis multe pli bela kaj ricxa. Abio briladis en cxambro,
geknabetoj gxojeme rigardadis al la arbo, ricevis ludilojn de bela sinjorino,
kaj kiam finigxis la festo kaj estingigxis la arbo, iu maljuna viro parolis per
solena, strange frapanta vocxo. Li rakontis pri antikvaj okazintajxoj:
"... Tie, en tre malproksima lando, antaux multego dajaroj, pasxtistoj
maldormis cxirkaux fajro, en plena nokto.... Kaj, jen subite al ili aperis
angxelo de la Sinjoro, kaj diris: Ne timu! gravan sciigon mi anoncas al vi.
Hodiaux, al homoj naskigxis Savonto. Kaj angxeloj aperis en la cxielon kaj
kundiradis: Gloro al Dio cxe la supraj altajxoj, kaj paco al la homaro."
Ho! tian pentrajxon sxi tre bone
rememoris; homoj, strange vestitaj, sidadis en la senlima dezerto; brilis meze
de ili rugxa fajro, kaj, jen ekradiis senkompara brilo en la cxiela vasto.....
£Cx al sxi ne brilos
simila aperajxo, cxu baldaux sxi ne vidos konatulojn kun flamingoj en la mano.
Sxi denove auxskultas..... Silentadas..... sxi volas krii, sed sxi timas, ke
sxia vocxo estos tro lauxta, kaj tial vekos fantaziajn
estajxojn.
En sxia deliranta kapo cxio
kunturnigxas. Sxi cxiam revidas la iamviditan pentrajxon: homoj sidantaj en la
dezerto cxirkaux fajro; bela, diafana nokto sub orienta cxielo, pli blua ol la
plej blua cejano, pli vasta ol la plej vasta cxielo videbla de l' montosuproj.
Sxi rememoras..... Neniu venas;
kaj kvankam sxi auxdis pri vivo, ke gxi estas ne grava bono, tamen morti sxi ne
volas, cxar la vivon sxi amas. Se sxi ekhaltas, sxi sentas, ke sxin kaptos la
mortigxo per la malvarmo, sed aliparte sxiaj glaciigxintaj piedoj jam ne povas
sxin subporti. Kaj malespera, sxi haltas, pensante, ke sxi eble trovos kusxujon
sur la tero, tie sxi dormos gxis la mateno, aux venos la morto. Cetere, la
konscio sxin forlasas; rakontoj sxin persekutas; sxi pri si mem pensas, ke sxin
atendas la Reĝo de l' Malvarmo, ke sekve sxi neniel povos savigxi. Kaj sxi
kusxigxas sur la teron, envolvante sin per sia robo por ne senti la maldolcxan
fundon. Al sxi proksimigxas dormemo;
sxajnas; ke sxi sidas tre bone sur la negxo, ke la piedoj sxin jam ne
doloras, ke agrabla sento sxin tiras al pli bona, pli felicxa vivo.
... Jes, ili tuj revenos, ili
ekkaptos sxin kaj forportos en la hejmon.... Sed en kian hejmon? Ŝi ja ne
scias, cxu pri la patro aux cxu pri la Regxo de l'Malvarmo sxi pensas..... Bone
estos al sxi; iu sxin tuj kunportos kaj, kisante, sxin sxovos en la varman
liton, kie sxi kunligos siajn membrojn por revarmigxi..... Sendube, sxi
songxis; jen, sxi ja vere kusxas en lito. Sendube jam pasis Kristnasko; la
arbeto staras sur la tablo, la lumetoj estingigxis, kaj, cxe la matenigxo, sxi
cxion revidos, kun la rememoro pri tiu stranga songxo, ke sx kusxis en arbaro,
ke al sxi estis tre malvarme..... Dolcxe estas al sxi, cxar sxi jxus akceptis
la kison de l' fiancxo, dolcxan, tre varman kison. Li fermis al sxi la okulojn,
surkisante la lipojn, kaj brako jxus cxirkauxligis sxian kolon..... Li estas
tie apude, sxi estas tute gxoja; li rediras dolcxajn parolojn: Baldaux, ni
kune.... Sed, kia malagrabla songxo sxin jxus tenis: sxi estis en arbaro, homo,
ne homo, sed blanka demono sxin karesis, kaj dolcxe, dolcxege sxin tiradis al
ia malvarma profundegajxo.
Sed, teruro! tio ja ne estas
songxo! sxi sidas en arbaro, sxiaj membroj kusxas sur la negxo, kaj jen sxi
volas movi fingron... gxi jam estas alligita al la tero per frosto; sxi
ekkrias; iom da konscio sxin rekaptas. Jes, cxion sxi rememoras tute bone, tute
precize. Se sxi kusxas pli longe, tuj sxi mortos, cxar la perfida Regxo de l' Malvarmo
tiel detrancxas la vivon de l' homoj, kaj morti sxi ne volas, cxar la vivon sxi
amas. Jen, sxi tuj restarigxos; sxi denove rapidos tra la arbaro, laux kia ajn
direkto, nur por ke sxin ne prenu la frosto kaj la dormigo de l. malvarmo. Jes,
tre certe sxi tuj ekstaros, kaj baldaux oni sxin trovos, cxar la tuta familio
sxin nepre sercxadas..... Sxi tuj ekstaros.....
En la urboj, sonas la gxojo, kaj
bruas la gajuloj; en multegaj domoj oni festas en la kuirejo, kaj la abio
lumigas la gxojantojn per siaj sennombraj fajretoj. Dio mia! kiel bela estis la
festo, kiam sxi estis en la urbo. Al sxi donacis ludilojn bela sinjorino, kaj
poste solene parolis maljunulo per strange frapanta vocxo:... "en dezerto,
sidadis pasxtistoj cxirkaux la fajro....."
Cxirkaux la fajro! Ho! kiel bone
estas sidi cxirkaux fajro! Oni almetas la manojn super la rugxan flamon, oni
apogas la piedojn kontraux la fajrujon; ĝoje ronketas la brulajxo, kaj
hela flameto lumigas tra la densa nokto..... Nun, la piedoj estas tute varmaj,
ankaux la manoj; cxio estas bona, kaj, jen, al sxi estas tute same kiel en sxia
fantazio. La piedoj estas tute varmaj, ankaux la manoj, sxia tuta korpo tremas
pro varmo. Sxiaj okuloj fermigxas, la manoj kunligiĝas, la korpo tordigxas
por esti pli varma.
Jen, subite, sxajnas, ke, en la
malproksimo, el tute malproksima sonorilejo batis ia horo.... Kioma, kie, sxi
ne scias. cxu ecx sonadis ie? Cxu ne okazas ia tratrancxo en sxia deliro? Tamen,
sxi rememoras iomete.... Sxi kusxas sur la tero; tie estas varme; sxi povas
atendi gxis la veno de l'matenrugxo, sed estus eble pli bone se sxi
restarigxus, tial ke oni rakontas, ke la kusxintoj sur la negxo estas difinitaj
por la morto. Tio estas ne vera. Oni rakontas tion, sed cxion rakontitan oni ne
devas kredi; kontrauxe, sur la tero, estas pli dolcxe, pli varme, pli ripoze;
oni dormetas tute bone, sentante nenian blovon, nenian ventoturnigxon. Sed, sxi
tuj ekstaros, cxar sxi iom timas. sxajnas tute kvazaux io neatendita, io
neprokrastebla tuj okazos. La Regxo prenos Manjon; tio okazas, ne nur kiam oni
estas knabino, sed ankaux kiam oni estas fiancxino. Tion difinis la malbona
sorcxistino kiel revengxon pri la puno de Dio, cxar la sorcxistinoj estas la
estrinoj de la arbaro, kaj la potenco de Dio ne trafas trans la malbelaj,
mallauxtaj densejoj..... Tial, sxi starigxu!... Kvazaux ia kiso sxin tusxetus.
Eble, la kiso de l' fiancxo, kiu
volas sxin surprizi, cxar fiancxino sxi ja estas. De longatempe sxi pensadis
pri tiu venonta kunvivado kun alia viro, en alia domo, ne cxar sxin persekutis
la deziro al amo, pri kiu revadas la urbaj junulinoj, sed nur tial, ke tia
estis la kutimo de la prapatroj, ke gxin oni nepre devas obei. Baldaux okazos
la edzinigxo, kaj jam sxi sentas kvazaux en tiu vespero farigxus pli akra la
kiso de l' fiancxo... eble, cxar efektive baldauxigxas la tempo de l'
geedzigxo. Post la paso de l' vintro, ili kunforiros al la valo, kie pli facila
estas la vivado kaj pli gxojaj la vintraj tagoj.
Sed, jen, iom post iom,
alproksimigxadis la Regxo de l' Malvarmo, la perfida demono de la nudaj
altajxoj. Tremante, lia maljuna mano malfermis la okulojn de la junulineto, li
delikate kunmetis la brakojn kaj la krurojn....
Varmo! varmo! sxi nagxadis en la varmo!
kiel bone sxi estas en la lito
post la gxojigo de l' ristnaska festo. Ho! la bona lito, la dolcxa varmeco de
l' cxambro, flanke de la varma stalo.....
Sxi jam ne movis sin. La Regxo
de l.Malvarmo klinis sxian tute palan kapon; sxian hararon li sxmiris per
prujno, kaj sxian glaciigxintan korpon envolvis per sia blanka, purega mantelo,
tiel blanka, tiel purega kiel la vualo de la junaj edzinoj. Kaj, tion farinte,
li avide, gxojege, sxin kisadis, cxe la frunto, cxe la brusto, kaj al sxi
sxajnis, ke lia kiso estas pli dolcxa ol la plej dolcxa kiso de l' fiancxo, pli
varma ol la plej varma kareso de l amo.
H. Hodler
(*( En la rakonto oni uzas la vorton "kajuto" por "ligna
dometo".
La rakonto estis premiita en
konkurso de "La revuo", kaj aperis en la kolekto
"Lauxroj" en 1908.)
Ritmo.
Gxis la plej novaj tempoj regis
pri ritmo la plej granda ordo en Esperantujo. Ne tial, cxar oni ne faris
versojn kun malbona ritmo, sed cxar oni ne faris teorion pri gxi. Kaj estas
terure, mi devas nun ankaux fari teorion pri ritmo, kvankam diris jam Hafiz, ke
"praktiku la kison kaj ne klarigu gxin", kaj same mi volus krii:
"sentu la ritmon kaj ne faru pri gxi teorion".
Unu el la plej cxefaj
karakterizajxoj de nia lingvo estas la forta akcento. Estas do evidente, ke gxi
ne povas esti ignorata en la poezio, ecx la ritmo devas esti bazita sur gxi, do
nek sur la mezuro, kiel en la lingvoj greka kaj latina, nek sur la silabnombro,
kiel en la franca lingvo. Estas tute erare, se oni volas auxdi el Esperantaj
versoj francan aux anglan ritmon. El ili devas soni Esperanta ritmo.
Cxiu verso konsistas el piedoj.
Cxiu piedo devas havi _unu akcentitan silabon, sur kiu gxi apogas sin ($) Sed
nur unu! Du forte akcentitaj vokaloj ne povas stari unu apud la alia, cxar tio
malagrable tusxas la orelon (II). Ekzemple: "en okul. larm.
sidis...": Oni sentas kvazaux estus karambolo de vortoj.
Cxiu piedo aux levigxas:
"Homar', homar', mi vokas vin kun kri' ...", aux mallevigxas:
"Venu dolcxaj rememoroj!"
Same la trisilabaj piedoj:
"Knabinet', cxu vi amas fidele?", "sxiru de vang' la vualon.".
El piedoj kombinigxas la verso.
Cxefa principo: levigxantaj kaj mallevigxantaj piedoj ne povas stari unu apud
la alia (III), cxar tiamaniere du akcentitaj silaboj renkontigxas, aaj oni ree
havas la senton de karambolo. Ekzemple: "mi sidas apud forn' kun pens. amara. Pri kruela mort. via knabin.
kara." Legante oni sentas preskaux marmalsanon.
La versoj povas havi antauxan
kaj malantauxan duontakton. Severaj formoj klasikaj havas difinitajn piedojn.
Sed cxiu poeto povas krei novan formon, konvenan al la enhavo de sia verso. Nur
la diritajn tri principojn li devas nepre sekvi, male la verso "piedon
tiros kiel lama hund.".
Konsilinde estas, ke en la sama
verso cxiuj linioj havu la saman movmanieron (levigxan aux mallevigxan(.
Por konsolo, mi citas kelkajn
poeziajn permesojn:
Unusilabaj vortoj povas esti
akcentaj aux neakcentaj.
Pli ol trisilabaj vortoj povas
havi plurajn akcentojn sur kiu ajn de la antauxaj silaboj.
La pronomoj posedaj, la vortoj
de la "Tabelo" (escepte la serion "neni-"), la vortoj
"ili" kaj "unu", prepozicioj kiuj ne havas duoblajn
konsonantojn ("apud", "super" antaux postsekvanta vokalo)
povas perdi sian akcenton, se ili senpere sekvas akcentitan vokalon. Ekzemple:
"Kaj kor' mia sangis", "Sed hom' tiu ridis", "Cxe l'
font' apud arbo...".
"La" antaux akcentita
vokalo povas perdigxi kiel silabo ($Bennemann). Ekzemple: "Kiel mielon la
abelo...", "mi kolektas la memorojn."
Mi finas. Mia artikolo ne estas
ia frapanta nova teorio, propre gxia rincipo estas la sama, kiel en la
"$Esperanta Versfarado" de Parisot kaj Cart. Kaj laux la samaj
principoj verkis Zamenhof kaj la plej bonaj Esperantaj poetoj. Sed oni auxdas
nuntempe kontrauxvocxojn kaj, kio estas pli cxagrena, oni legas
kontrauxversojn. Kaj, kio pikas al mi rekte en la koron, oni skribas
kontrauxrecenzojn. Kion fari, kion fari? mi devis skribi la artikolon, eble tio
kvietigos min iomete.
Fakte, mi estas jam pli
trankvila.
Namillab Major
Nekredeble, kaj tamen vere
La plej granda besto sur nia
planedo vivis eble en prahistoria tempo; partoj de elfositaj skeletoj supozigas
tion, sed mankas kompleta skeleto ebliganta taksi suficxe precize la grandecon
de iuj gigantaj prahistoriaj sauxroj. La plej impona estajxo nun vivanta estas
iu balenoptera specio (Balaenoptera musculus). Gxi estas 30 metrojn longa
(kelkfoje ecx pli ol 33) kaj pezas inter 150 kaj 180 tunojn (kaj eble ecx
200)(. gxia busxo, provizita per bartoj, povas enteni gxis 90 tunojn da akvo,
kiun la besto poste eligas tra la bartoj, tiel retenante la krilon kiu estas
gxia cxefa nutrajxo. Da etaj krustacoj el kiuj konsistas la krilo, 40 milionoj
povas esti glutitaj en unu tago de unu balenoptero. Sed ne timu: kvankam en la
busxon povus eniri dekoj da homoj samtempe, la besto ne povus engluti ilin pro
tro mallargxa faringo. Male, la lango pezas meze pli ol 2.5 tunojn, la koro 180
kg kaj la aorto havas diametron de 23 cm. La ido naskigxas sep metrojn longa
kaj 2,7 tunojn peza; kiel sucxinfano (dum sep monatoj( gxi cxiutage trinkas 400
litrojn da patrina lakto kaj farigxas 90 kg pli peza. Da tiuj mirindaj estajxoj
restas eble nur kelkaj miloj, kaj ilia estonto, malgraux tio ke ili ne plu
estas cxasataj, estas riskoplena.
Alia giganta estajxo, sed apartenanta
al vegetajxoj, kaj prezentanta unikajxon gxis nun konatan, pezas proksimume
6.000 tunojn. gxi trovigxas sur la Roka Montaro de Usono, en la sxtato Utaho.
Temas fakte pri arbareto el 40.000 poploj kreskintaj el la sama radika sistemo
(kaj do cxiuj apartenantaj al nur unu individuo(, kiu agxas lauxsupoze
proksimume 80.000 jarojn, do versxajne la plej longviva estajxo konata.
Sed ni venu al la homa specio.
Kiu povus esti, laux vi, la agxo (science dokumentita) de la plej juna patrino?
Vian respondon mi ne auxdis, sed preskaux certe gxi estas malgxusta. Knabino
(Lina Medina) naskigxinta en 1933 (la 23-an de Septembro) kaj ankoraux vivanta,
estis enhospitaligita pro nenormala ventrodikigxo en sia kvina vivjaro. Oni
trovis, ke sxi estas graveda jam je la sepa monato. Sxi suferis je tre malofta
misfunkcio de la organismo pro kiu ekestis tre frua puberigxo. Nu, sxi naskis
per cezara operacio sanan infanon, Gerardo, kiu tamen mortis kvardekjara pro
grava malsano. Oni ne povis certigxi pri la identeco de la patro.
pri la sagaca cxino Afanti
La regxo foje demandis al
Afanti:
"Afanti, se oni diras al
vi: vi povas ricevi unu el du aferoj, monon aux justan koron, kion vi
elektus?"
Afanti ecx ne prenis la tempon
pripensi. "monon," li tuj respondis.
La regxo ege miris. "cxu
vere tion vi farus?" li diris. "Mi ne komprenas vin. Mi tute certe
elektus justecon. Mono, mono, tio estas plej ordinara. Sed justeco estas io
alia. Vi povas travojagxi la mondon: vi rimarkos, ke justajn korojn oni ne
trovas facile."
"Ho granda regxo!"
sonis la vocxo de Afanti. "Homo cxiam deziras havi tion, kio mankas al li,
cxu ne? Kion vi elektus, tio povas esti nur, kio al vi mankas...."
Al rozpetalo
trovita sur la vojo
Nur senutila, desxirita
rozpetalo!
sxajne nenion vi valoras,
kusxanta antaux mi sur vojo kota
post via falo.
Tamen ankoraux dolcxe vi odoras,
kaj via belo, sub piedoj subpremota,
(malgaja vivfatalo!)
estas ankoraux kotlibera,
kvankam vi kusxas en malpura lito tera.
cxu vere sen utilo?
Ne diru tion! Niajn korojn tusxas
gxis felicxeco, cxia belo.
Kaj vi, ecx difektita, kies kolorbrilo
sur fono de kotgrizo kusxas,
(simile al flaveta stelo
sur nigra noktcxielo)
min plezurigis dum cxi-horo,
kiel, en la somermonatoj,
vi, sur patrina brusto kun gefratoj,
estis por mia koro,
fonto de gxuo kaj felicxo,
fonto de l' vera ricxo.
Permesu do, estajxo kompatinda,
ke mi vin levu for de la malpuro,
en kiun jxetis vin la vento blinda.
inter la herbon apudvojan mi vin metos,
kie sur vin kruduloj ne surtretos,
kaj kie vi en paco kaj sekuro,
for de l' piedatenco,
en porvon velkos, kia vivan vin subtenis,
el kia vi mem ankaux venis
en la komenco.
John S. Din]oodie
(el
"Kvaropo")
Stenografia pagxo
(Cxi tie forlasita).
----- Fino
-----