Esperanta ligilo
n-ro
8, oktobro 2016
Enhavtabelo
La 83-a Internacia kongreso de
blindaj Esperantistoj (unua komuniko)
Protokolo de la Gxenerala Asembleo
de LIBE (dua parto)
Raporto pri la 82-a IKBE (unua
parto)
Modernaj teknologioj en la vivo de
la nevidantoj
Lingva forumo. Iele-trapele tra esperanta
frazeologio
Stenografia pagxo (nur en brajla versio)
Sxako
83-a Internacia
Kongreso de Blindaj Esperantistoj (IKBE83) -
unua komuniko
Karaj gesamideanoj,
Por la venonta IKBE83 la estraro de LIBE
akceptis afablan oferton de la firmao Orbis
Pictus
gvidata de s-ino Visxnja Brankovicx, kiu jam
havis bonan sperton dum la kongreso en Harkany 2014.
1. Dato
kaj loko. La kongreso okazos dum la 8-15 de julio 2017
en la Termobanejo Sokobanja (Serbio).
2. Iom
pri la kongresloko.
Sokobanja estas termobaneja urbeto, kiu situas
en la centro de sudorienta Serbio. En la jaro 2017 gxi festos 180 jarojn de turismo, danke al
siaj tre specifaj mikroklimato, aero, rozo de ventoj super gxi kaj ses diversaj akvofontoj, kiuj kuracas
diversajn malsanojn.
La
urbeto kusxas je 400 km super marnivelo, en la valo, kiun cxirkauxas naux
montoj, inter kiuj plej konataj estas Ozren kaj la plej alta (1560 m), iom
mistera kaj legendplena Rtanj
(kies nomon transprenis la plifortiga rtanjski cxaj - la teo de Rtanj).
Vaste, ne nur en Serbio, konatas la esprimo:
"Sokobanja, Soko grad - dodjesx star, odesx
mlad" ("Soko banja, Soko urb' - vi alvenas kiel oldul, foriras junul'!").
La esprimon lancxis unu el famaj gastoj de
Sokobanja, komediografo Branislav Nusxicx.
Kiel
atingi SOKOBANJA-n? Gxi situas je 30 km de la auxtovojo kaj fervoja magistralo,
kiuj ligas Beogradon kun Nisx (cxe urbo Aleksinac).
Distancoj de Sokobanja: gxis Aleksinac - 29 km,
Nisx - 62 km,
Beograd - 230 km, Sofija - 220 km.
Flughavenoj. La plej proksima flughaveno estas tiu de Nisx,
la malgranda, ne multe servata. Tamen la
etprezaj kompanioj Ryanair kaj Wizzair ligas gxin kun pluraj urboj de okcidenta
kaj centra Euxropo kaj
de Skandinavio, ekz. ili flugas al kelkaj urboj de Germanio.
Aliaj flughavenoj estas la ordinaraj, grandaj,
tiuj de Beogrado kaj Sofio, la cxefurboj de Serbio kaj Bulgario.
Auxtobusoj. El Beogrado estas kelkaj rektaj auxtobusoj al Sokobanja (de
Nisxekspres, Lasta, Sokoprevoz) kaj kun sxangxoj en Aleksinac estas tre multaj,
ankaux de multaj aliaj kompanioj. La rekta veturo dauxras plej ofte 3.15 kaj
3.40 horojn.
De Sofija estas rektaj auxtobusoj al Nisx (kaj
Beogrado) de malgranda stacidomo Serdika (kiu situas tuj post la fervoja
stacidomo kaj la cxefa auxtostacio).
Momente veturas la kompanioj Nisxekspres (RS)
kaj Matpu kaj Florentia Bus (BG).
Ekzistas ankaux trajnebleco, tra Dimitrovgrad
(RS) gxis Nisx.
ATENDADO
per aparta IKBE-buso okazos, lauxbezone, minimume dufoje dum la alventago, en
Nisx,
cxe la flughaveno, auxtobusa kaj fervoja
stacidomoj.
3.
Cxeftemo de la kongreso: rolo de sxatokupoj en vivo de nevidantoj.
4. LA
KONGRESAJ EKSKURSOJ.
La duontaga ekskurso okazos en Sokobanja -
promene, tra la urbo kaj naturo.
La
tuttaga ekskurso gvidos nin al granda kaj vigla urbo Nisx,
kie ni konatigxos kun gxiaj vidindajxoj kaj gxia
grava signifo
en la epokoj de romia kaj turka imperioj kaj dum
la Dua mondmilito.
Aliajn
detalojn bv. cxerpi en la proksimaj numeroj de EL.
Nome de la estraro
Anatolij Masenko,
prezidanto de LIBE.
Protokolo de Gxenerala Asembleo
de Libe
dum la
82-a IKBE en Nitra (Slovakio)
30 de
Julio - 5 de auxgusto 2016
Dua
parto (jxauxdon, la 4-an de augusto, ekde la horo
11.30)
La
prezidanto Masenko malfermas la kunsidon rimarkante,
ke pro la bona laboro farita dum la unua parto
de la asembleo,
la du restantaj punktoj de la tagordo estos
rapide traktitaj. Li tamen antauxe imvitas s-inon Halina Kuropatnicka, kiu ne
cxeestis dum la prezentado de la landaj raportoj, iom rakonti pri nia iam tre
vigla movado en Pollando.
S-ino
Kuropatnicka, petinte pardonon pro sia antauxa foresto, informas, ke la polaj
blindaj E-istoj ne havas propran registritan asocion: ili tamen lauxpove
partoprenas en la vivo de la lokaj E-gruppoj. Krome Esperant-o estas grava fako
en la kultura agado de la pola blindulasocio, kaj blindaj E-istoj organizas
proprajn renkontigxojn kun program foje didaktika, foje arta, arangxas
konkurson (jam trijaran) de deklamata poezio, konkurson de lauxtvocxa legado
kaj partoprenas en nacia festivalo de esperanta kanzono, kiu venontjare jam
atingos sian kvinan arangxon.
La
prezidanto dankas pro la informoj, kiuj pruvas, ke nia Movado en Pollando tamen
plu vivas. Li poste malfermas la sekvan punkton de la tagordo.
8.
Venonta kongreso. Pri tio ni ricevis de s-ino Visxnja Brankovicx proponon por
okazigo en Sokobanja, pri kiu, laux invite de la prezidanto, Istvan Kabok
diras, ke temas pri urbeto en monteta regiono de orienta Serbio, proksime al la
bulgara landlimo. Pro siaj varmaj akvofontoj gxi estas sxatata kuracloko kun
bela naturo, pura aero, bongustaj mangxajxoj kaj trinkajxoj, do entute
rekomendinda kongresloko bone buse konektita al gravaj urboj kaj flughavenoj
kiel Nisx, Beogrado kaj Sofio. La prezidanto dankas kaj petas pliajn opiniojn
kaj eventualajn malsamajn proponojn kiel bazon por la venonta pridiskuto
interne de la estraro.
Laux demando de s-ino Kuropatnicka pri la ebleco
kongresi en Herzberg, Kasymova klarigas, ke principe tio eblas: oni ja
organizis tie la germanan kongreson, sed estas praktikaj problemoj: la loko
estas malfacile atingebla kaj tie trovigxas nur tre malgrandaj hoteloj, cxar la
urbeto mem estas tre malgranda; krome en Germanujo la prezoj estas tre altaj.
Otto Prytz, kiu ne partoprenis la kongreson en Harkany, havis tamen la
impreson, ke partoprenintoj estis kontentaj kaj do dezirus, ke al la
organizantino de Harkany oni konfidu ankaux la venontjaran arangxon en Serbujo,
des pli ke en la estraro trovigxas serbino, kiu povos bone taksi iujn aspektojn
de la propono. La prezidanto konkludas, ke la propono pri Sokobanja estas
rekomendinda kaj fermas la diskuton pri la temo.
9.
Diversajxoj. La prezidanto malfermas la punkton, menciante proponon de Martin
Meyer aperigi en la retejo de LIBE la tabelojn de la esperanta stenografio.
Laux Varro tio prezentas neniun problemon, cxar la lernolibro pri stenografio
estas jam enkomputiligita por lauxmenda presado; suficxas do meti gxin en la
pagxaron de LIBE. Otto prytz atentigas, ke oni devas bone konsideri la
celgrupon, por kiu oni faras tion: se temas pri bll'j, suficxas instrukcii per
kiu brajla tabelo legi la libron sur la brajla linio (per vocxsintezilo tio ne
eblus); ekzistas tamen ankaux vidantoj, kiuj povus interesigxi pri nia
stenografio, sed por ili la teksto devus esti speciale redaktita kaj tio
postulus grandan laboron. Oni do antauxe esploru, kiu efektive estas la intenco
de Meyer.
Sekvas
propono de otto Prytz pri la okazigo dum IKBE-oj de prelegoj pri la loka
kuirarto, tiel ke kongresanoj sciu kion ili mangxas: li komprenas, ke tio estas
malfacila, cxar ecx mankas vortoj por lokaj pladoj aux lokaj ingrediencoj kaj pro
tio li pensas tute male ol prof. Blinkenberg, kiu en Montevideo asertis
"ke eble, E-o tauxgas por urugvajaj menuoj, sed ne por seriozaj filozofiaj
temoj". Jan Priborsky bedauxras,
ke bildoj pri niaj kongresoj ne aperas publike: multaj el ni faras fotojn dum
niaj kongresoj kaj estus bone, se tiuj fotoj aux aliaj tiucele faritaj aperu en
la pagxaro de LIBE.
La prezidanto, kiu prizorgas tiun pagxaron,
neniel kontrauxas tion kaj
volonte aperigos fotojn, se ili alvenos. La prezidanto, memorante
ekzercon proponitan dum iu E-leciono montri literojn per movoj de la korpo, kaj
la reagon de s-ro Kovacx, kiu pretis montri tiel la brajlajn literojn,
proponas, ke morgaux kongresanoj dismetigxu ekstere tiel, ke cxiu el ili reprezentu unu
punkton de la brajla vorto "esperanto".
Tiun arangxon oni povos foti kaj aperigi la
rezulton en nia pagxaro. La proponon oni ne kontrauxas, kvankam sxajnas, ke la
kongresanoj estas tro malmultaj por gxin efektivigi. Fine, per la anonco, ke en
la posttagmezo okazos kunveno pri la urbaj surstrataj baroj, proponita de s-ino
Asta Torpo, la prezidanto fermas la asembleon.
(Protokolis: Pier Luigi Da
Costa).
Raporto pri la 82-a Internacia Kongreso de Blindaj
Esperantistoj okazinta inter la 30-a de julio kaj la 6-a de auxgusto 2016 en
Nitro, Slovakio
Parto 1
IKBE82 okazis en studenthejmo en Nitro.
Sabato (30.07)
La posttagmezo - kiel kutime - estis la periodo
de alvenado, enlogxigo, konatigxo kun la kongresejo kaj ties cxirkauxajxo.
La okazo por ekgxui la grupan kunestadon estis
la unua vespermangxo. Kelkaj kongresanoj, kiuj alvenis sen akompananto, eble
surprizigxis iomete, kiam ili trovis sin afable direktitaj en vicon cxe la
mangxoeldona longa breto, kie cxiu glitigis sian pleton kaj kolektis sur gxi la
mangxilojn kaj la nutrajxon.
Sed kial surprizigxi? memservado estas ja tute
memkomprenebla en studenta domo, kia estis nia cxi-jara kongresejo.
Krome helpemaj junaj esperantistoj de pluraj
nacioj dejxoris kaj atenteme cxiam helpis laux bezono.
Cxi tiu blindulkongreso ja estis ebligita dank'
al vidulaj gesamideanoj, kaj ili vere faris, donis sian plejbonon.
Kvankam en la programo staris ankaux
"interkona vespero", la organizantoj tamen ne limigis nin tuj per
rigida ceremonio, lasante al ni tiamaniere spontanean konatigxadon, aux
(plejoftakaze) rekonigxadon.
Sxokis la malgxojiga informo, ke unu el la plej
longtempaj kongresemuloj, persona amiko de multaj elni, Harald Rader (el
Auxstrio) lastmomente devis rezigni pri la vojagxo al la nemalproksima cxi-jara
kongresurbo, pro bedauxrinda strata vundigxo. Aliflanke, serenigis apero de
"nova vocxo" (se ne diri "nova vizagxo") el Germanujo.
La karesnomo de la juna homo, Kasxi, rapide
diskonigxis.
En tia etoso atendis nin la formala parto post la
unua nokto en nia Esperantujeto.
Dimancxo (31.07)
Je la deka horo komencigxas la solena malfermo
de la kongreso.
Post kelkaj enkondukaj vortoj de Anatolij
Masenko (prez. de Libe) oni kantas la himnon, kun gitara akompano de Jiri
Jelinek. Kadre de iom malformala interkonsiligxo igxas decidite, ke la publikaj
parolantoj uzos lauxtigadon, kaj ke Milena Jelinkova - laux peto - interpretos
cxehxlingve por slovakaj gastoj. La parolo iras al Pier Luigi Da Costa, reprezentanto de la organizintoj de la pasintjara
IKBE en Italio.
Li konstatas, ke la kongrespartoprenantoj en San
Benedetto del Tronto estis pli multaj, tamen la cxi-jaraj kongresanoj gxuas la
avantagxon logxi samloke, malsame ol pasintjare.
Tio certe pli favoras amikajn renkontigxojn,
kunvenetojn.
Li deziras sukcesan kongreson, kies grava
kondicxo estas ja bona estraro.
Gxi konsistu el jenaj membroj:
Otto Prytz - vicprezidanto, Attila Varro -
sekretario
kaj Anatolij Masenko - prezidanto. Rutina
aplauxdo konfirmas la sugeston. Masenko afable alvokas la cxeestantojn por
eventuala interveno, kaj cxar tia ne anoncigxas, li dauxrigas kiel la kongresa
prezidanto. Antaux cxio, li prezentas jenajn honorajn gastojn: d-ro Branislav
Mamojka (prezidanto de Unio de Blinduloj kaj Malfortviduloj en Slovakio), Jozef
Zbranek (vicprezidanto de la sama organizo). Kvankam en Slovakio ne ekzistas
organizita E-movado inter la blinduloj - klarigas la kongresprezidanto - Libe
ricevis inviton de "vidantaj kolegoj" el Slovakio por organizi
blindulkongreson. Tiel, ekde la pasinta auxtuno, ni (t.e. la estraro de Libe)
klopodis por la kongresa programo kaj pri kongresrilataj aferoj, kunlabore kun
la invitintoj. Ni komprenas, ke ankaux por la iniciatintoj ne estis facile, ili
ja estis same grave envolvitaj en la organizado de la Universala Kongreso.
Estas tamen sukceso, ke en nia kongreso partoprenas reprezentantoj el dek du
landoj.
La prezidanto alvokas la cxeestantajn gvidantojn
iom sciigi pri la nuntempa situacio de niaj samsortanoj en Slovakio.
D-ro Mamojka rakontas i.a.:
La Unio havas cx. 4000 membrojn.
La membroj ricevas de la Unio juran kaj socialan
subtenon, ili rajtas je speciala pensio, kio ne malebligas samtempan dungigxon.
Plie, la unio helpas akiri laborpostenojn.
Por akiri specialajn helpilojn, disponeblas
monkontribuo, kiu povas atingi ecx 95 procentojn, depende de la oficialaj
enspezoj de la petanto. La gamo de haveblaj helpiloj estas de parolantaj
horlogxoj gxis altvaloraj informadikaj aparatoj.
La edukado de vidhandikapitoj en Slovakio okazas
kaj integre kaj en specialaj lernejoj. En rekapabliga centro blinduloj povas
partopreni kursojn pri cxiutaga vivtenado, pri komputil-uzado kaj pri masagxo.
J. Jelinek demandas pri ebloj de slovakiaj
blinduloj por studi muzikon. El la respondo sciigxas, ke la tradicia ebleco
studi en la praga speciala muziklernejo de blinduloj dauxre estas je dispono,
krome kelkaj lernas en komunaj muziklernejoj, tamen la nombro de blindaj
muziklernantoj iom post iom malkreskas.
Tadeusz Karasz: Kie okazas baza muzikinstruado
de blinduloj?
Respondo: Blindullernejoj en Bratislava aux en
Levocxa ofertas
muzikinstruadon, sed eblas lerni muzikon ankaux
en regulaj muziklernejoj.
Jan Priborsky faras tri demandojn.
Demando 1.: En kiu agxo oni povas membrigxi en
la Unio?
Respondo: Jam infano povas esti membro, sed
tiaokaze membrigxas ankaux gepatroj. Por individua membreco necesas almenaux 16
vivjaroj.
Demando 2.: Cxu ekzistas prizorgado de blindaj
infanoj en antauxlerneja agxo?
Respondo: Jes, en la blindullernejoj, sed
ekzistas ankaux la tendenco sendi blindajn infanojn en regulajn
infangxardenojn.
Demando 3.: Kiuj estas la plej oftaj profesioj
de vidhandikapitoj?
Respondo: Tradiciaj blindulaj laboroj cxesas
lastatempe. Ekzemple antauxe oni sciis pri sesdeko da blindaj muzikinstruistoj,
kaj nun ties nombro malkreskis proksimume je la duono. La masagxistoj estas pli
multaj, sed ankaux tiu laborebleco reduktigxas iom post iom pro plialtigitaj
diversaj postuloj. Ankaux pli fruaj tipe blindulaj metioj apenaux estas nun
praktikataj. La laborokupoj de blinduloj nun sxajne estas pli variaj, sed la
reprezentantoj en ili estas nur kelkaj. Temas ekzemple pri diversfakaj
instruistoj, informadikistoj ktp.
Walter Wagner: Kiu decidas pri individuaj
monsubtenoj por valoraj blindulhelpiloj?
Respondo: Sxtata ofico, surbaze de formalaj
petskriboj kun kuracista konfirmo kaj deklaro pri regulaj enspezoj kaj komforme
al certa jura regularo.
Attila Varro: Cxu necesas pruvi, ke la helpilo
estos uzata por profesia laboro, aux oni rajtas havi helpilojn ankaux por
cxiutagaj bezonoj, ekz. por memklerigo?
Respondo: Pri profesie uzataj helpiloj zorgas la
labordonanto.
Anatolij Masenko: Iu rusa samideano miris
legante en EL, ke taksio en Slovakio kostas tiel multe kiel 2.50 euxroj, kaj
interesigxas pri averagxa salajro aux pensio.
Respondo: La minimuma salajro lauxlegxe estas
405 euxroj kaj la meza estas cx. 900. La porblindula pensio estas 360 euxroj.
Por memorigi cxi tiun eventon, Masenko donacas
al s-ro Mamojka insignon pri Erosxenko.
Sekvas Peter Balajx, la prezidanto de Slovakia
E-Federacio kaj la invitinto de Libe por organizi la 82-an IKBE en Nitro. Li
salutas la cxeestantojn nome de la Federacio kaj deziras bonfarton en la lando,
en urbo Nitro kaj en la kongresejo kun la espero, ke la partoprenintoj
kunportos agrablan memoron pri semajno de sukcesa, fruktodona kongreso. Li
esprimas sian gxojon pri cxi tiu kongreso kaj petas senkulpigon pro eventualaj
misoj, ja li kun siaj helpantoj estas jam post laciga arangxado de la
Universala Kongreso. Li informas, ke li restos gxis la fino de nia kongreso,
kaj nun anoncas pri la cxi-posttagmeza komuna urborigardado kaj pri la lasta
hodiauxa programero, la nacia vespero. Fine li atentigas, ke post la UK restis
je nia dispono kelkaj brosxuroj, bildkartoj priurbo Nitro kaj E-insignoj, per
kies portado ni povas montri al la lokanoj, ke E-o dauxre cxeestas cxi tie.
Nun la parolon prenas Otto Prytz.
Li petis gxin kiel la vicprezidanto de la
kongreso, sed tio estas nur preteksto - li konfesas.
La kialo por alparoli la cxeestantojn gxuste
hodiaux estas parte
blindulfaka, persona, parte pli socia.
Proksimume en 1990 li ellaboris por sia propra
uzo tabelon pri tauxga brajla formo de la komputilaj signoj de certa kodpagxo
de IBM. Tiu tabelo disvastigxis, samkiel la famo pri gxi, kaj iom poste Otto
ricevis retleteron, kies sendinto estis Branislav Mamojka. Li petis konsilon
por ellabori similan tabelon por la slovaka lingvo. Tiel disvolvigxis
korespondado inter ili, kaj prof. Prytz nun tre gxojas rekte alparoli d-ron
Mamojka. La socia parto de cxi tiu saluto devenas de tio, ke estas - eble ne
tre bone konata kaj dum la pasinta Universala Kongreso versxajne ne menciita -
rilato inter Slovakio kaj lia hejmlando, Norvegio.
Bjrnstjerne Bjrnson - norvega verkisto, kiu
ricevis la Nobel-premion en 1903 - aparte interesigxis pri problemoj de
minoritatoj, kaj havis specialan simpation al la slovaka minoritato en la
Auxstra-Hungara Monarhxio.
(Norvegio tiutempe estis en unio kun Svedio, kaj
havis la staton iom de "malgranda frato".) Laux onidiro kiu cirkulas
en Norvegio, multaj slovakaj stratoj estas nun nomataj laux Bjrnson.
Otto Prytz estas kontenta etendi amikecan manon
al la slovaka popolo kaj felicxa pro povi tion fari en la internacia lingvo
Esperanto.
(dauxrigota de Attila varro, hungaro)
Modernaj teknologioj en la vivo de la nevidantoj
La XXI jarcento, onidire, estas komenco de la
informadika erao. Tio estas videbla cxie, en cxiuj brancxoj de la homa
funkciado, de la infaneco gxis la malfrua agxo. Klerigado, laboro, hobio,
komunikado kaj diversspecaj liberaj aktivecoj, preskaux estas neimageblaj
sen uzo de informadikaj teknologioj.
Ofte oni asertas, ke cxefaj baroj kun kiuj
renkontigxas viddifektitaj personoj estas: legado, aligxo al informoj,
movigxado kaj manko da spertoj.
Novaj
teknologioj kun diversspecaj iloj kaj softvaroj faras gravan kontribuon je forigo de tiuj baroj.
Ankaux pluraj internaciaj organizoj, registaraj kaj neregistaraj organizoj kaj
asocioj kontinue agas cele al plibonigo de la kvalito de la vivo de la nevidantoj.En la jaro 2012-a, IFLA (Internacia Federacio de Bibliotekistaj
Asocioj) akceptis Manifeston per kiu oni instigas cxiujn kompetentajn
organizojn ebligi al personoj kun
legmalfacilajxoj ricevi cxiun publikajxon en alirebla formato, samtempe, je la sam kosto, kaj
kvalito kiel cxiuj aliaj. En la 2013-a, Gxenerala Asembleo de Unesko akceptis
kaj diskonigis la Manifeston.
Antaux
deko da jaroj, laux unu esploro en Britio, nur 5% da publikajxoj estis haveblaj
en formato alirebla al personoj kun legmalfacilajxoj. Nun oni parolas pri 7% da
tiaj publikajxoj. Multekosta produktado de paperaj, ankaux Brajlaj publikajxoj,
kondukis al cxiam kreskanta produktado de vocxlegitaj kaj elektronikaj libroj
kaj periodajxoj, kiuj dank' al apero de pluraj vocxsinteziloj kaj Brajlaj
legiloj, donis eblecon al posedantoj de komputilo aux alia ilo, povanta uzi
vocxan kaj Brajlan eliron, legi kaj intersxangxi legajxojn kun homoj,
posedantaj ilin. Retpagxoj, en kiuj oni povas trovi interesajn, amuzajn kaj
sciencajn tekstojn, estas multnombraj. Tamen, estas grave, edukigxi, frekventi
kursojn pri uzado de la iloj kaj softvaroj kaj intersxangxi spertojn kun
personoj, uzantaj ilin. Cxiutage aperas novajxoj en tiu brancxo, kaj, se oni ne
sekvas tion, ne estas eble sukcese partopreni edukan programon kaj senprobleme
plenumi labortaskojn en sia laborloko. Ne estas malmultaj personoj, kiuj pro
nepreteco barakti kun la modernaj teknologioj, perdis laborpostenon, aux simple
decidis pensiigxi.
Krom la
kuragxo de cxiu unuopulo, tre grava estas faka kaj financa subteno de la socio.
Dauxra informadika edukado gxis la malfrua agxo kaj havigo de ne nur komputilo,
sed ankaux aiaj helpiloj kun la vocxa kaj Brajla eliro, faciligas cxiutagan
vivon.
Skanado
de presita teksto, uzado de OCR teknologio por optika rekono de teksto ebligas
aliron al elektronika teksto kiu donas eblecon ankaux facile Brajligi gxin por
tiuj kiuj preferas havi Brajlan version de la skanita materialo.
Cxiam
pli en bibliotekoj, ne nur specialaj, sed ankaux publikaj, oni havas
vocxsoftvarojn por ebligi al personoj kun legmalfacilajxoj legi elektronikan
tekston. Malfortevidantaj personoj uzas softvarojn kiuj ebligas grandigon de
teksto, sxangxon de kolorkontrasto, uzadon de diversaj iloj kiuj ebligas aliron
al presita teksto. Bedauxrinde, tiuj iloj estas ofte multekostaj kaj ne facile
havigeblaj. Cxiam pligrandigxas nombro de malfrublindigxintaj personoj, kiuj ne
ofte emas lerni uzadon de vocxsinteziloj cxar tio sxajnas al ili tro komplika.
Tial oni devas organizi helpon konverti la elektronikan materialon en MP3
formaton. Spertaj kaj helpemaj nevidantaj komputistoj, uzante
"Balabolka" aux alian similan softvaron, povas helpi siajn
nevidantajn kolegojn.
Softvaroj por komunikado, sociaj retoj kaj
diversaj retlistoj povas multe helpi al intersxangxo de spertoj, forigo de
izoliteco kaj gxenerale al sociigo de viddifektita persono.
Ankaux modernaj posxtelefonoj donas grandan
kontribuon al plifaciligo de la vivo de la nevidantoj. Krom interparolado kun
aliaj personoj, uzante vocxeliron, oni povas facile sendi kaj ricevi mesaxojn,
konserviplurajn informojn, kontakti rete, uzi GPS teknologion.
Orientigxo kaj movigxado
Orientigxo kaj memstara movigxo en la spaco estas sekva problemo kiu
malfaciligas sendependecon de cxiu nevidanto. Kapablo je movigxado estas
cxiukaze unu el cxefaj faktoj kiu certigas sukcesan sociigon de cxiu viddifektita
persono. Tion pruvas pluraj esploroj kaj deklaroj de unuopuloj en senperaj
kontaktoj kaj pere de amaskomunikiloj. Movigxado ebligas pli intensan
partoprenon en socia vivo, pli da kontaktoj kun aliaj homoj, ekkono de la
cxirkauxajxo i kreado de pli reala bildo pri si mem, pri aliaj homoj kaj la
cxirkauxajxo.
Novaj
teknologioj povas grave helpi cxiun blindan kuragxulon forigi la baron. Uzante
aliajn sensokapablojn, scipovante uzi blankan bastonon kaj regante GPS
teknologion, blinda homo povas pli libere kaj sekure movigxi. Nun ekzistas
pluraj elektronikaj helpiloj helpantaj movigxon de viddifektitoj, funkciantaj pere de
satelita navigado kaj GPS (Global Positioning System - Tutgloba sistemo pri
poziciado) helpe de la GPS iloj kaj posxtelefono. GPS teknologioj, ekz.
"Loadstone", ebligas orientigxon helpe de satelita navigado. Pere de
sono, vocxa sintezilo aux vibrado, oni ricevas informon pri la pozicio,
rapideco kaj direkto de la movigxo ktp. GPS navigado bazigxas je softvaraj
aplikajxoj, instalitaj en posxtelefonon kiu posedas vocxsintezilon kaj funkcias
je Simbian, Android aux Ios operaciumo.
Tiel blinda persono en cxiu momento kapablas difini gxustan pozicion kaj
plani sian vojjon. Trejnado pri memstara movigxado, psikologia subteno, uzado
de modernaj teknikoj kaj teknologioj povas kapabligi nevidanton movigxi ne
bezonante multe da helpo de alia persono.
Fine, mi
diru kelkajn vortojn pri kontribuo de la modernaj teknologio al pli intensa
komunikado de E-istoj kaj alirebleco al la kulturaj atingajxoj de E-istoj. Pere
de la reto pluraj lernas E-on, komunikas kun aliaj E-istoj kaj havas eblecon
ekscii pri novajxoj en la Movado. Precipe vizitataj estas jenaj pagxaroj:
www.lernu.net kaj www.edukado.net. Mi aparte
deziras substreki enhavoricxan pagxaron de Universala Esperanto Asocio:
www.uea.org kaj speciale gravan por la nevidantojn pagxaron:
www.libe.slikom.info, kie oni trovas gravajn informojn, povas elsxuti
"Esperanta-n Ligilo-n" ktp.
Rete oni
skajpe interparolas, ricevas reagon je sia mesagxo, malmultekoste komunikas kun
fizike foraj geamikoj, legas publikajxojn, konferencas. Ni utiligu tiujn
eblecojn por evoluigi nian movadon, tamen, ne forgesante klopodi renkontigxi
kaj senpere intersxangxi opiniojn, spertojn kaj gxui etoson en la esperantista
rondo.
Nedeljka Lojxajicx.
Iele-trapele
tra Esperanta frazeologio
Sen iu
ajn pretendo pri scienca metodologio mi kontentige fojfoje papiliumas tra la
frazeologiajxoj de nia lingvo, t.e. dirmanieroj, parolturnoj, kaj proverboj.
Lastatempe iom surprize mi retrovis, inter miaj esperantaj libroj, la eseon pri
"Esperanta frazeologio" de Sabine Fiedler, acetitan jam antau kelkaj
jaroj kaj trafoliumis gin.
Kompreneble mi tuj trafis la plej konatan kaj faman dirmanieron, nepre
nur esperantan: "Ne krokodilu!" (t.e. "Ne parolu en nacia
lingvo!") kaj aliajn. Sed por iom orde pritrakti la aferon necesas difini
du sxlosilajn terminojn:
- Frazeologio: Frazarangxo propra al iu lingvo
aux al iu lingvouzanto.
- Frazeologiajxo: Esprimo fiksita kaj
apartenanta al frazeologio.
En
natura lingvo, frazeologio longtempe evoluis kune kun la lingvo mem, do, ne
surprizas la fakto, ke gxi estas tiom vasta. En E-o, la tutmondeco de la
lingvokomunumo ne favoras tro specialajn vortumojn, precipe, se tiuj estas
pruntitaj el unu kulturo kaj malfacile kompreneblaj en la aliaj mondopartoj.
Malgraux tio evidentigxas, ke ankaux E-o, jam dekomence naskis kelkajn proprajn
frazeologiajxojn. Sed ili estas malmultaj kaj tial oni
adoptis aliajn tre esprimplenajn tradukitajn el
naciaj lingvoj.
Gxenerale oni povus aserti, ke lingvo sen spicaj dirmanieroj pli similas
kodon, ol lingvon, kaj teksto balaste tro preciza kaj senfantazia farigxas iom
teda.
Unu el
la bazaj karakterizajxoj de la frazeologiajxoj estas la nederivebleco de la
signifo de la tuta esprimo el la signifoj de ties elementoj. En la frazo
"Vi faras el musxo elefanton", gxia signifo "troigi" ne
rekte rezultas el la signifoj de la vortoj "musxo" kaj
"elefanto". En tiu situacio okazas, ke lingvolernanto ne komprenas la
intencitan enhavon de kompleksa esprimo. Fakte, per tiu cxi unika karakterajxo
homaj lingvoj distingigxas de la vere artefaritaj lingvoj - tiuj uzataj por
programi komputilojn kiel ekz. Cobol, Fortran.
Universalan kaj kutiman aron da frazeologiajxoj en cxiu lingvo
konstituas la proverboj. Ankaux en E-o suficxe frue aperis kolekto da
proverboj. Gxuste L.L.Zamenhof mem arangxis gxin sub
la titolo "Proverbaro
Esperanta" laux la verko "Frazeologio rusa-pola-franca-germana"
de sia patro Marko Zamenhof.
Gxi aperis en 1910, enhavas 2630 proverbojn kaj hodiaux
estas tre trafe konsultebla rete. Kiel
antauxparolon en la kolekto, L.L.Zamenhof uzis la
tradukon de tiu aperinta en la verko de sia patro. Gxi tekstas jene: <Cxiu
komprenas la gravecon, kiun havas la proverboj en cxiu lingvo. En formo de
mallongaj, facile memoreblaj frazoj la proverboj enhavas grandan trezoron da
popola sagxeco, kaj per mallonga proverbo oni ofte pli bone kaj pli konvinke
esprimas ian ideon, ol per multevorta parolado. Konado de proverboj estas
necesa por perfekta konado de la lingvo.>
Foje
okazas, ke dirmaniero estas tre strikte ligita al specifa loka kulturo kaj
vivmaniero (aparte el la pasinteco) kaj el gxia lauxvorta traduko al E-o, sen
klarigoj, oni ne povas kapti gxian signifon. Jen ekz. mia kreado de nezamenhofa
proverbo, kiu klare montras tion. Temas pri preskaux lauxvorta traduko de
israela dirmaniero kaj tekstas: "Bovinon post bovino gxis la sopirita
fino", kiu celas admoni, ke "per pacienco oni atingas la deziratan
celon". Nu, kiel rilatas la bovinoj al la afero?
Gxis la
eltrovo de auxtomata melkaparato, melki dufoje tage gregon da bovinoj estis
terure laciga kaj longdauxra laboro farenda tre pacience, bovinon post bovino,
gxis gxia felicxiga kompletigo.
Gian Sergio Viana
(laux "Esperanta retradio").
Ivan Franko
***
Se
auxdigxos cxe via fenestr', amatin',)
Nokte gxemo kun plor'maldiskreta,)
Ne vekigxu el dorm', ne turnigxu al gxi,
Ne auxskultu gxin, mia birdeto!
Tiel
ploras ne orf'sen patrin' pro sufer',)
Ne malsata vagant', mia stelo;)
Nur senfunda sopir', mia am', malesper')
Ploras gxeme sub nokta cxielo.
E-igis Jurij Zubik.
La cerbo forsxaltas nedeziratajn parolantojn
Kiam
kunvenas multaj homoj, la nivelo de bruo ofte estas alta. Sed, se ankaux cxiuj
samtempe parolas, plej multaj homoj plej ofte ne havas problemon dauxrigi la
konversacion kun la persono, kiu trovigxas vid-alvide.
Esploristoj nun montris, kiel la cerbo
forsxaltas la mikson de bruoj en la proksima cxirkauxo.
Estas
mirinda fenomeno: Ecx se multaj homoj en restoracio aux cxe privata festo
samtempe parolas, kutime eblas interparoli kun unu sola persono. Sciencistoj
nun eltrovis, kiel tio funkcias.
La
esploristoj sonigis al pacientoj, kiuj suferis pri epilepsio, parolatajn
frazojn kaj mezuris la cerban elektran kurenton. En la auxdan centron, do, la
auxdan kortekson, ankoraux cxiuj bruimpulsoj alvenis. Tiu areo de la kortekso
servas al la konsciigxgo kaj la prilaborado de akustikaj signaloj. La parolado,
kiun la auxskultanto elektis, estis krome pruvebla en cerbaj regionoj, kiuj
regas kompleksajn procezojn kiel lingvo kaj atento.
Tamen tie la bruimpulsoj de aliaj parolantoj ne
plu estis mezureblaj.
"Ni ne disponas pri ebleco fermi niajn
orelojn. Cxiuj bruoj estas prezentataj al la cerbo - almenaux kiel sensa
signalo", - klarigis Charles Schroeder de la Columbia universitato en
Novjorko, kiu estas unu el la auxtoroj de la studajxo. "Ekzistas tamen
cerbaj areoj, en kiuj prezentigxas nur elektitaj segmentoj de paroladoj -
ignorataj konversacioj evidente estas forsxaltitaj". La rezulto estas, ke
oni perceptas aliajn parolantojn apenaux gxis tute ne, se oni koncentrigxas pri
unuopa persono.
Por la
studajxo la esploristoj uzis la registrajxojn de cerba elektra kurento de ses
pacientoj kun epilepsio tra periodo de unu gxis kvar semajnoj. La cerbaj
aktivecoj de partoprenantoj en la agxo de 21 gxis 45 jaroj ja ankaux sen tio
kutime estis protokolataj - cxefe por lokigi la cerbajn areojn, kiuj respondecas
pri la epilepsiaj atakoj.
La
usonaj esploristoj esperas, ke iliaj rezultoj povos esti utilaj iam por homoj,
kiuj suferas pro la sindromo de hiperaktiveco kun samtempa manko de atento aux
homoj, kiuj estas trafitaj de auxtismo.
Eblas
aldoni, ke la problemo de gxena bruo en konversacio estas aparte granda, se oni
parolas en fremda lingvo, resp. devas auxdi gxin en la loko kun multe da bruo.
Se oni estas laca, tio apenaux eblas, cxar la fortostrecxo por tiu interpreta
laboro por la cerbo estas grandega. Jam mallauxta fona muziko povas negative
influi la komprenkapablon ecx se temas pri filmo en la propra lingvo. Des pli
tio validas por fremdlingva konversacio kun gxenanta bruo cxirkauxe.
(laux Esperanta retradio).